Wat gebeurt er als moderne technologie botst met een brein dat is gevormd in een totaal andere wereld? Als eerste in de reeks gaf Mark van Vugt (hoogleraar aan de VU en voorzitter van de Wetenschappelijke Raad van Advies van LTP) eerder dit jaar een inspiratiesessie over de impact van AI op werk en leiderschap.
Zijn centrale boodschap was helder én confronterend: wat we nu meemaken is niet alleen een technologische revolutie, maar vooral een botsing tussen onze evolutionaire aanleg en een fundamenteel nieuwe werkrealiteit.
Van savanne naar algoritme
Om die botsing te begrijpen, helpt het om een stap terug te doen. Het grootste deel van onze geschiedenis – miljoenen jaren dus – werkten mensen in kleine, hechte groepen. Werk was concreet en zichtbaar. Je zag wie bijdroeg, wie samenwerkte en wie je kon vertrouwen. Leiderschap ontstond op een natuurlijke manier: we volgden mensen met kennis, ervaring en betrokkenheid. Ons brein is nog altijd afgestemd op die context.
Met de opkomst van AI verandert dat speelveld ingrijpend. Steeds vaker worden prestaties beoordeeld door systemen, beslissingen genomen op basis van algoritmes en verschuift leiderschap naar dashboards en modellen. Daarmee verdwijnt een deel van wat werk voor ons begrijpelijk en betekenisvol maakt.
Mark van Vugt spreekt hier van een ‘mismatch’: onze psychologische systemen zijn niet ontworpen voor deze manier van werken. Dat fenomeen zien we vaker. Zoals ons lichaam niet is gemaakt voor een kantoorbaan, of ons brein moeilijk weerstand biedt aan ‘supernormale prikkels’ zoals bewerkte voeding, zo reageren we ook op AI op manieren die niet altijd helpend zijn.
Wat is leiderschap eigenlijk?
Vanuit evolutionair perspectief vervult leiderschap twee basale functies: het coördineren van de groep en het oplossen van conflicten. Het gaat om het bewegen van een groep van A naar B, én om het omgaan met spanningen en verdelingsvraagstukken.
Leiders doen dat via twee mechanismen: gezag en macht. Gezag ontstaat wanneer mensen iemand volgen vanwege vertrouwen en expertise. Macht is het vermogen om gedrag te sturen via belonen en straffen. In menselijke groepen is gezag de natuurlijke basis. We volgen degenen die iets bijdragen. Macht zonder gezag wordt slecht geaccepteerd.
Waar wringt het?
AI raakt precies aan de fundamenten van leiderschap en samenwerking. In de sessie kwamen verschillende spanningen naar voren:
- Allereerst ontbreekt vaak de ‘human presence’. Leiderschap is in hoge mate belichaamd: we lezen intenties in gezichtsuitdrukkingen, houding en toon. Wanneer beslissingen worden genomen zonder zichtbaar mens, wordt acceptatie lastiger. Zeker als het om ingrijpende keuzes gaat.
- Daarnaast staat wederkerigheid onder druk. Menselijke relaties draaien om uitwisseling: we doen iets voor elkaar en verwachten daar iets voor terug. Bij AI is die wederkerigheid diffuus, wat samenwerking minder vanzelfsprekend en soms minder rechtvaardig doet aanvoelen.
- Daarbij raakt AI aan fundamentele psychologische basisbehoeften in werk. Denk aan autonomie (gevoel van controle), competentie (zelf iets kunnen), sociale verbondenheid, rechtvaardigheid en status. Vooral het mogelijke verlies van autonomie en competentie werd als risico benoemd.
- Een ander belangrijk punt is ‘cognitive offloading’: naarmate AI meer denkwerk overneemt, neemt onze eigen expertise af. Professionals riskeren afhankelijk te worden van systemen, zonder nog goed te kunnen beoordelen wat ‘goed’ is.
- Tot slot ontstaat er een vorm van morele afstand. AI kan gebruikt worden om moeilijke beslissingen te objectiveren, bijvoorbeeld bij selectie of reorganisaties. Dat maakt besluiten soms makkelijker te nemen, omdat het persoonlijke schuldgevoel afneemt. Tegelijkertijd kan het voor anderen juist onpersoonlijk en minder rechtvaardig voelen, wat de acceptatie ondermijnt.
Hoe kijken medewerkers naar leiders die AI gebruiken?
Interessant is dat onderzoek laat zien dat leiders die veel AI gebruiken – op dit moment – vaak worden gezien als: minder competent, minder betrokken en ‘lui’. Dat effect neemt af naarmate medewerkers zelf meer AI gebruiken, maar het laat zien dat acceptatie nog in ontwikkeling is.
Waar ligt wél de kracht van AI?
AI komt het beste tot zijn recht wanneer het mensen aanvult in plaats van vervangt. Denk aan het ontsluiten van informatie, het ondersteunen van analyses en het optimaliseren van processen, zonder dat dit ten koste gaat van autonomie.
Mark van Vugt maakt hierbij een belangrijk onderscheid:
- AI als ondersteuning van gezag, door het versterken van expertise, is kansrijk.
- AI als instrument van macht, bijvoorbeeld via controle en monitoring, is risicovol.
Praktijkvoorbeelden, zoals geautomatiseerde monitoring in logistieke omgevingen, laten zien hoe snel de balans kan doorslaan. Wat bedoeld is als optimalisatie kan leiden tot stress, verlies van controle en verminderde betrokkenheid.
De rol van de professional
Voor psychologen en organisatieadviseurs ligt hier een duidelijke opgave. Niet alleen in het toepassen van technologie, maar juist in het duiden van de impact ervan. Dat betekent:
- expliciteren wat AI doet met gedrag en beleving
- het bewaken van psychologische basisbehoeften
- organisaties helpen bij het ontwerpen van hybride systemen
- scherp blijven op legitimiteit, niet alleen op efficiëntie
Tot slot
De inspiratiesessie maakte duidelijk dat AI veel verder gaat dan een nieuwe tool in het werkproces. Het raakt aan fundamentele vragen over hoe mensen samenwerken, besluiten nemen en leiderschap accepteren. Juist op dat niveau ontstaat spanning: tussen efficiëntie en menselijkheid, tussen data en oordeel, en tussen uitbesteden en verantwoordelijkheid nemen.
Niet om beslissingen te reduceren tot algoritmes, maar om bewuster om te gaan met hoe technologie menselijk gedrag beïnvloedt. Kritisch, zorgvuldig en met oog voor de psychologische impact.
Zoals Mark van Vugt benadrukte: de toekomst van werk draait niet alleen om wat technologisch mogelijk is, maar om hoe goed het aansluit bij onze menselijke natuur.
Namens LTP danken we Mark voor de inspirerende sessie en de manier waarop hij wetenschappelijke inzichten verbindt aan de praktijk van werk en leiderschap. De sessie bood verdieping en zette aan tot een belangrijke vraag: hoe benutten we AI op een manier die mensen versterkt in plaats van vervangt?
LTP ChatLab – AI inzetten mét oog voor de mens
Binnen LTP werken we met ChatLab, onze AI-gedreven assessmentomgeving waarin technologie en psychologie samenkomen. LTP ChatLab maakt het mogelijk om op schaal rijke gedragsinformatie te verzamelen, bijvoorbeeld via gesimuleerde gesprekken en realistische werksituaties.
Tegelijkertijd sluiten we aan bij de inzichten uit deze sessie:
- AI ondersteunt, maar neemt het oordeel niet over
- Interpretatie en duiding blijven mensenwerk
- Transparantie en acceptatie staan centraal
LTP ChatLab is daarmee geen ‘black box’, maar een instrument dat professionals helpt om beter onderbouwde en meer consistente beslissingen te nemen. Zonder de menselijke maat uit het oog te verliezen. Juist in die combinatie ligt volgens ons de toekomst: technologie die versterkt wat mensen al goed kunnen, in plaats van het over te nemen. Lees verder op ChatLab.nl >>
