Voorbij zombieleiderschap: wat volgers écht nodig hebben van hun leider

Mark van Vugt tijdens de inspiratiesessie op 29 oktober

Waarom slaagt een leider in de ene organisatie glansrijk en loopt dezelfde leider elders vast? En waarom blijven we in competentieprofielen zoeken naar die ene ideale leider, terwijl de wetenschap al lang laat zien dat die niet bestaat? Volgens Mark van Vugt kijken we vaak naar de verkeerde kant van de relatie.

Op 29 oktober verzorgde Mark van Vugt een inspiratiesessie voor de adviseurs en psychologen van LTP. Mark is hoogleraar aan de Vrije Universiteit, verbonden aan het Amsterdam Leadership Lab en voorzitter van de Wetenschappelijke Raad van Advies van LTP. Zijn centrale boodschap: draai de lens om. Vraag niet alleen wat voor leider is dit?, maar vooral wat hebben deze volgers nodig, en kan deze leider daarin voorzien?

Zombie-ideeën die maar niet willen sterven

Mark opende met een prikkelende vraag: hoeveel van wat we denken te weten over leiderschap is eigenlijk wetenschappelijk onderbouwd? Volgens hem zijn veel gangbare opvattingen zombie-ideeën: ideeën die allang weerlegd zijn, maar weigeren te verdwijnen.

Het bekendste voorbeeld is de romance of leadership: de neiging om de leider als held van het verhaal te zien. Gaat het goed met de economie, dan gaat het goed met bedrijven, en dat schrijven we toe aan de kwaliteit van de CEO. Gaat het slecht, dan krijgt diezelfde CEO de schuld. In werkelijkheid bepaalt de conjunctuur een groter deel van het resultaat dan we geneigd zijn te denken.

Andere zombie-ideeën die Mark noemde (Haslam, Alvesson & Reicher, 2024):

  • er bestaat één universeel ideaal competentieprofiel;
  • charisma is een universele succesfactor;
  • de leider is de oorzaak van alles.

De zaal herkende het direct. Collega’s noemden het idee dat extraversie de grote voorspeller van leiderschapssucces is, de voorkeur voor dominante, actiegerichte profielen en het schaap met vijf (of liever acht) poten dat opdrachtgevers in intakes beschrijven. Ook functieprofielen die vooraf één stijl voorschrijven, zoals ‘een dienend leider’, kwamen langs. Marks antwoord op al deze voorbeelden was steeds dezelfde wedervraag: wat is de context?

Een leider zonder volgers is geen leider

Decennialang is gezocht naar het ideale leiderschapsprofiel: persoonlijkheid, charisma, competenties, de beste stijl. Wat die zoektocht vooral heeft opgeleverd, is het inzicht dat leiderschap relationeel is, dat effectiviteit afhangt van de context en dat volgers geen passieve ontvangers zijn. Een leider zonder volgers is geen leider: leiderschap ontstaat tussen mensen, en het zijn uiteindelijk de volgers die bepalen wie ze steunen.

Churchill illustreert dat goed. Volgens historici was hij in 1940 misschien de enige die nazi-Duitsland zo onverzettelijk kon weerstaan. Maar bij de verkiezingen van juli 1945, kort na de overwinning in Europa, verloor hij ruim: dezelfde dominante, directieve stijl paste niet meer bij wat kiezers toen nodig hadden. De context maakt de leider, en breekt hem ook.

Mark noemde drie typerende situaties, die elk om een ander soort leider vragen:

  • Crisis vraagt om bescherming en besluitvaardigheid: een leider die snel knopen doorhakt in plaats van te polderen.
  • Complexiteit vraagt om expertise en visie, zoals bij een fusie waarvan niemand de uitkomst kan voorspellen.
  • Conflict vraagt om rechtvaardigheid, integriteit en verbinding.

De drie situaties sluiten aan bij de volgersbehoeften die hieronder aan bod komen: crisis bij bescherming, complexiteit bij expertise en visie, en conflict bij rechtvaardigheid en verbondenheid.

Zes fundamentele volgersbehoeften

Aan het Amsterdam Leadership Lab onderzoekt Mark met collega’s welke fundamentele behoeften volgers hebben ten aanzien van leiderschap. Op basis van onderzoek onder ruim 3.500 deelnemers in het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en China kwamen zes ‘oerbehoeften’ naar voren (Sheng, Andrews & Van Vugt, 2026). Vanuit evolutionair perspectief sluiten ze aan bij taken die leiders van oudsher voor hun groep vervulden.

Om de behoeften te meten, ontwikkelde het team de Fundamental Follower Needs Inventory (FFNI): een vragenlijst van 22 items die in alle onderzochte landen bruikbaar is. Hieronder staat per behoefte een voorbeelditem.

BEHOEFTE

VOORBEELDITEM UIT DE VRAGENLIJST

Bescherming

Het is waardevol voor mij om een leider te hebben die voor mijn veiligheid zorgt.

Verbondenheid

Ik wil een leider die een goede groepssfeer creëert.

Status

Ik ben gemotiveerd om een leider te volgen die mij helpt rijk te worden.

Visie

Het is waardevol voor mij om een leider te hebben die de groep in een gezamenlijke richting beweegt.

Expertise

Ik heb een leider nodig van wie ik kan leren.

Rechtvaardigheid

Ik vind het belangrijk om een leider te hebben die conflicten binnen de groep rechtvaardig oplost.

Het gaat steeds om wat volgers van hun leider verwachten. Status betekent dus niet dat de leider zelf status heeft, maar dat de leider de volger helpt groeien: promotie, beloning, respect, voldoende middelen. Visie en expertise lijken op elkaar, maar zijn wezenlijk verschillend: de een schetst een stip op de horizon, de ander beheerst het vak waarin het team werkt.

De behoeften verschillen tussen mensen. Jongere medewerkers hechten gemiddeld meer aan expertise, vrouwen iets meer aan bescherming en mannen iets meer aan status. Opvallend is wat ontbreekt: autonomie. Volgens Mark is autonomie wel een belangrijke behoefte in werk, maar staat het haaks op volgen: wie een leider volgt, levert een deel van de eigen autonomie in.

Waarom goede leiders toch tekortschieten

Neem twee teams met dezelfde leider. Team A bestaat uit ervaren specialisten met behoefte aan expertise en een leider die ruimte laat. Team B is nieuw, met veel onzekerheid en behoefte aan bescherming. Wat in het ene team werkt, schiet in het andere tekort.

Een leider faalt dus niet per se door de verkeerde stijl. De leider biedt iets waardevols, alleen niet wat de volgers op dat moment het hardst nodig hebben. Autonomie geven tijdens grote onzekerheid kan bijvoorbeeld worden ervaren als gebrek aan richting.

“Het kan best dat je een goede leider bent, maar niet de leider waar de organisatie op dat moment behoefte aan heeft.” — Mark van Vugt

In het Harvard Business Review-artikel Are You Meeting the Needs of the People You Lead? vergelijken Mark en zijn co-auteurs onder meer Satya Nadella en Travis Kalanick. Nadella veranderde Microsoft van een competitieve cultuur in een cultuur van samenwerking en leren. Kalanick gaf Uber een sterke visie en snelle groei, maar schoot tekort op rechtvaardigheid en verbondenheid. De les: succes op een paar behoeften compenseert niet automatisch het verwaarlozen van andere.

Tijdens de sessie voegde Mark daaraan toe dat een leider niet overal in hoeft uit te blinken en zich kan richten op de behoeften die in het team het zwaarst wegen. Wel geldt volgens hem voor de overige behoeften een ondergrens: een organisatie kan bijvoorbeeld niet draaien op voortrekkerij.

Eerst diagnose, dan interventie

Hoe weet een leider wat volgers nodig hebben? Mark stelt een diagnose in drie stappen voor:

  • Lees de context: welke behoefte wordt nu onvoldoende vervuld?
  • Herken je voorkeursreactie: wat bied je automatisch aan, zoals visie, steun, controle of expertise?
  • Herstel de balans: pas je gedrag aan op de belangrijkste onvervulde behoefte.

Juist die voorkeursreactie is vaak een blinde vlek. De visionaire leider blijft inspireren terwijl het team om procedures vraagt. De controlerende leider voert het toezicht op terwijl het team vooral vertrouwen mist. Om zo’n blinde vlek te ontdekken, moet een leider weten wat het team werkelijk nodig heeft. En juist dat brengen we zelden in kaart.

We meten leiders. Waarom niet hun volgers?

Traditioneel assessment richt zich op competenties, gedrag en persoonlijkheid van de leider. Mark pleit voor een aanvullende, volgergerichte blik: welke behoeften hebben medewerkers, welke prioriteiten stellen ze en in hoeverre ervaren ze dat hun leider daarin voorziet? Complementair, niet concurrerend.

Daarvoor is de FFNI bedoeld, de vragenlijst achter de zes behoeften. Er zijn versies voor algemeen gebruik, voor politiek leiderschap en voor werkorganisaties. Met de FFNI kun je individuele en teamprofielen beschrijven, die aanknopingspunten bieden voor coaching. Mark benadrukte wel dat verdere praktijkvalidatie nodig is.

Een volgende stap, waar nu een promovendus aan werkt, is de behoefte-vervullingskloof: het verschil tussen wat volgers nodig hebben en wat ze van hun leider ervaren. Door de FFNI na een paar maanden opnieuw af te nemen, wordt die kloof zichtbaar. Zo kun je onderzoeken of een grotere kloof samenhangt met minder effectiviteit en productiviteit. Dat wordt nog getoetst.

Zo kan een kloof eruitzien. In dit fictieve team tijdens een fusie hebben medewerkers vooral behoefte aan bescherming en rechtvaardigheid, maar daar voorziet de leider het minst in. Wat de leider wel ruim biedt, visie, is voor het team juist minder belangrijk. Het aanknopingspunt voor coaching ligt dus niet in nog meer visie, maar in duidelijkheid, veiligheid en eerlijke besluiten.

Uit de discussie

Welke behoefte zien we over het hoofd? Volgens de zaal wordt visie vaak overgewaardeerd. Leiders willen ver vooruitkijken, terwijl medewerkers moeite hebben de huidige veranderingen bij te houden. Verbondenheid raakt juist makkelijk uit beeld, bijvoorbeeld doordat er veel thuis wordt gewerkt. Rechtvaardigheid krijgt daarentegen veel aandacht, met de roep om transparantie over bijvoorbeeld salarissen. Mark herkende dat uit zijn eigen universiteit: meer aandacht voor integriteit, soms ten koste van visie en ondernemerschap.

Een terechte kanttekening: wat als een leider zo goed aansluit bij wat volgers willen, dat de veranderopgave blijft liggen? Mark herkende die paradox; in de politiek heet dat populisme. Toch vindt hij meer kennis over volgers altijd beter dan minder. Weten wat mensen nodig hebben, betekent niet dat je ze naar de mond praat. Het helpt juist om bewust te kiezen wat je wilt versterken of veranderen.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Het volgersperspectief raakt aan de dienstverlening die LTP biedt, zoals teamsessies met persoonlijkheidsprofielen en de werkvoorkeurenvragenlijst. Een behoefteninstrument als de FFNI zou daar een laag aan kunnen toevoegen. Behoeften veranderen met de situatie, dus je kunt ze meten op momenten die ertoe doen, zoals een fusie of reorganisatie. Waar persoonlijkheid laat zien wie iemand is, laat zo’n instrument zien wat iemand op dit moment in het werk nodig heeft.

Tijdens de sessie kwamen al verschillende mogelijke toepassingen naar voren. Zo’n instrument kan een boardscan aanvullen met wat volgers van het bestuur nodig hebben, en input kunnen geven voor coaching en leiderschapsontwikkeling. Bij de selectie van leiders helpt het om te kijken wie past bij wat het team op dat moment nodig heeft. En in een medewerkerstevredenheidsonderzoek maakt het kritiek op leiding beter te duiden.

Mark pleit voor samenwerking tussen wetenschap en praktijk. Op termijn ziet hij een jaarlijkse Follower Scan voor zich: waar heeft werkend Nederland behoefte aan, en hoe verandert dat? LTP en het Amsterdam Leadership Lab gaan verkennen of en hoe zo’n samenwerking vorm kan krijgen.

Wij bedanken Mark van Vugt voor een inspirerende sessie. Zijn boodschap is helder: effectief leiderschap begint niet bij de vraag wie de beste leider is, maar bij de vraag wat deze volgers op dit moment nodig hebben.

Symposium Credible Leadership

Op vrijdag 27 november organiseert het Amsterdam Leadership Lab zijn jaarlijkse symposium, dit jaar over credible leadership: hoe geef je richting en duidelijkheid in tijden van scepsis? Het symposium is van 12.00 tot 17.00 uur op de VU in Amsterdam, met aansluitend een borrel. Deelname is gratis; aanmelden is wel nodig. Meer informatie >>

Foto van Redactie

Redactie

Waar mogen wij het voorbeeldrapport naar toe sturen?